گروه تخصصی اخلاق در علم و فناوری

مقدمه

امروزه اداره جوامع انسانی بر اساس اصول و استانداردهای علمی و اخلاقی، یکی از اصول بنیادین حکمرانی خوب تلقی می­شود. مدیریت بخش‌­های مختلف سازمان­‌ها از جمله سیاستگذاری، تخصیص منابع، مدیریت سرمایه­‌های مالی و انسانی، ارائه خدمات متنوع، آموزش و پژوهش و حتی مسائل کلان­تری مانند تحقق عدالت و ایفای نقش اجتماعی سازمان­‌ها، زمانی می­‌تواند اثربخش باشد که بر مبنای رعایت استانداردهای علمی و اخلاقی صورت گیرد. در این راستا برای توسعه اصول و استانداردهای اخلاقی در جهاددانشگاهی، «گروه تخصصی اخلاق در علم و فناوری» در معاونت پژوهش و فناوری جهاددانشگاهی در اردیبهشت سال 1405 تشکیل شد تا همه ذی­نفعان در داخل و خارج جهاددانشگاهی بتوانند در انجام فعالیت­‌های خود از حمایت این گروه تخصصی، بهره‌­مند شوند. محورهای اصلی فعالیت «گروه تخصصی اخلاق در علم و فناوری» عبارت از «اخلاق در پژوهش (Research Ethics)»، «اخلاق حرفه‌­ای (Professional Ethics)» و «اخلاق زیست محیطی (Environmental Ethics)» است.

 

تعاریف

الف) اخلاق: به معنای اصول و قواعد اخلاقی است که زندگی حرفه‌­ای افراد یا گروه‌­ها را اداره می­‌کند. این اصول اخلاقی شامل استانداردهایی است که غالبا توسط افراد یا گروه­‌ها تدوین می­‌شوند و متاثر از عواملی مانند شغل، رشته و سازمان است.

ب) اخلاق در پژوهش: به معنای به­‌کارگیری اصول و استانداردهای اخلاقی در تمامی مراحل انواع پژوهش‌­ها از جمله طراحی و اجرای پژوهش و همچنین انتشار آثار منتج از پژوهش است.

ج) اخلاق حرفه­‌ای: به معنای هنجارهای اخلاقی رفتار فردی و سازمانی مورد انتظار از شاغلینِ حِِرَف است. این افراد دارای دانش و مهارت تخصصی بوده و چگونگی استفاده از این دانش و مهارت در ارائه خدمات به عنوان «اخلاق حرفه‌­ای» محسوب می‌­شود.

د) اخلاق زیست محیطی: به معنای رابطه اخلاقی انسان با محیط زیست است. اخلاق زیست محیطی معتقد است که محیط زیست نه­‌تنها بخش مهمی از جهان است بلکه بخشی کاربردی و حیاتی برای زندگی انسان محسوب می­شود و ضروری است که افراد و سازمان­ها در قالب رعایت اصول و استانداردهای اخلاقی، به این ام احترام بگذارند.

 

رسالت

1. صیانت از حقوق، کرامت، سلامتی، رفاه، ایمنی و امنیت «شرکت ­کنندگان در پژوهش، اهداکنندگان نمونه‌­های زیستی، پژوهشگران و حیوانات آزمایشگاهی در طی پژوهش» و «افراد در محیط‌­های شغلی علمی و فناورانه» 
2. نظارت بر رعایت استانداردهای حاکم بر محافظت از افراد، داده‌­ها، نمونه‌­های زیستی، محیط‌­های شغلی و محیط زیست در طی فرایندهای علمی و فناورانه
3. حفظ و دفاع از حیثیت علمی جهاددانشگاهی به واسطه دیده‌­بانی رعایت اصول اخلاق در علم و فناوری 

 

چشم انداز

گروه تخصصی اخلاق در علم و فناوری جهاددانشگاهی در راستای ایفای مسئولیت خود به گونه­‌ای عمل خواهد نمود تا جهاددانشگاهی مرجع و سرآمد در پایبندی و ترویج اصول اخلاق در علم و فناوری در کشور باشد.  

 

اهداف راهبردی

1. ارتقای فرهنگ کاربرد اصول اخلاق در علم و فناوری
2. ارتقای دانش، نگرش و مهارت اعضای هیات علمی، پژوهشگران، دانشجویان و سایر ذی­نفعان در خصوص اصول اخلاق در پژوهش 
3. تقویت مسئولیت­پذیری، صداقت، انصاف، پاسخگویی و رعایت استانداردهای حرفه­‌ای در محیط­ه‌ای شغلی علمی- فناورانه
4. ترویج مسئولیت پذیری علمی و  فناورانه در قبال محیط زیست و توسعه پایدار

 

راهبردها

1. بررسی و نظارت بر پژوهش‌­های جهاددانشگاهی از نظر رعایت اصول اخلاق در پژوهش 
2. نظارت بر رعایت اصول اخلاق حرفه‌­ای در محیط‌­های شغلی علمی- فناورانه 
3. تعریف و استقرار اصول اخلاق زیست محیطی در فعالیت­‌های علمی و فناوری و نظارت بر رعایت آن­ها
4. طراحی و اجرای دوره‌­های آموزشی و همچنین ارائه مشاوره‌­های مرتبط با اصول اخلاق در علم و فناوری
5. ترویج گفت­‌وگوی عمومی (مانند برگزاری نشست‌­ها، کنفرانس‌­ها و وبینارها) برای تبادل نظر درباره موضوعات مرتبط با اصول اخلاق در علم و فناوری
6. توسعه همکاری‌­های داخل و خارج سازمانی برای «تدوین سیاست­‌ها، راهنماها و دستورالعمل­‌های مرتبط»، «تبادل تجربیات» و «جذب منابع مورد نیاز»  

 

ساختار 

«گروه تخصصی اخلاق در علم و فناوری» طبق ساختار مصوب، دارای دو قسمت و یک دبیرخانه به شرح ذیل است: 

1. قسمت پیگیری پژوهش‌­ها و تخلفات پژوهشی
2. قسمت استانداردسازی و نظارت  
3. دبیرخانه کارگروه اخلاق در پژوهش جهاددانشگاهی

 

شرح وظایف 

شرح وظایف «گروه تخصصی اخلاق در علم و فناوری» با توجه به ساختار گروه، به شرح ذیل است: 

1. شرح وظایف بخش پیگیری پژوهش­‌ها و تخلفات پژوهشی
   • هماهنگی جهت تدوین برنامه­‌های راهبردی و عملیاتی مرتبط با اخلاق در پژوهش و تخلفات مرتبط، جهت تصویب در مراجع ذی­صلاح؛
   • همکاری و مشارکت در تدوین دستورالعمل­‌ها، استانداردها و راهنماهای مرتبط با پژوهش و تخلفات پژوهشی جهت تصویب در مراجع ذی­صلاح؛
   • هماهنگی و نظارت بر اجرای دستورالعمل‌­ها، استانداردها و راهنماهای مرتبط از جمله هماهنگی برای اجرای پژوهش­‌های جهاددانشگاهی منطبق با اصول اخلاق در پژوهش؛
   • رصد و پیگیری موضوع تخلفات پژوهشی در جهاددانشگاهی و ارائه گزارشات کارشناسی به مراجع ذی­صلاح؛ 
   • بررسی و آسیب­‌شناسی علل و زمینه­‌های بروز تخلفات پژوهشی و اعمال تدابیر پیگیرانه در جهاددانشگاهی؛ 
   • پیگیری و هماهنگی­‌های درون‌سازمانی و برون­‌سازمانی برای اجرای فعالیت‌­های مرتبط؛
   • ارائه مشاوره به ذی­نفعان درباره فرایندهای علمی و اجرایی مرتبط؛ 
   • ترویج و اطلاع‌رسانی درخصوص راهبردها، برنامه‌­ها، استانداردها، دستورالعمل‌­ها و سایر مستندات و مصوبات مرتبط؛ 
   • هماهنگی جهت تدوین محتواهای آموزشی مرتبط؛  
   • هماهنگی و حمایت از برگزاری کارگاه‌­های آموزشی، همایش­‌ها، نشست­‌های علمی مرتبط؛
   • مدیریت و به‌­روزرسانی وب‌­سایت کارگروه اخلاق در پژوهش جهاددانشگاهی.
2. شرح وظایف بخش استانداردسازی و نظارت 
   • همکاری و مشارکت در تدوین دستورالعمل­‌ها، استانداردها و راهنماهای مرتبط جهت تصویب در مراجع ذی­صلاح؛  
   • نظارت بر اجرای دستورالعمل­ها، استانداردها و راهنماهای مرتبط در جهاددانشگاهی (مانند نظارت بر فرایند اعتباربخشی مراکز حیوانات آزمایشگاهی، نظارت بر استاندارد عملکرد بانک­های زیستی، مالکیت معنوی و امثالهم)؛
   • پیگیری و هماهنگی­های درون سازمانی و برون­سازمانی برای اجرای فعالیت­های مرتبط؛ 
   • ارائه مشاوره به ذی­نفعان درباره فرایندهای علمی و اجرایی مرتبط؛ 
   • ترویج و اطلاع­رسانی درخصوص استانداردها و دستورالعمل­های مرتبط؛ 
   • هماهنگی جهت تدوین محتواهای آموزشی مرتبط؛  
   • هماهنگی و برنامه­ریزی برای برگزاری کارگاه­ها و دوره­های آموزشی مرتبط.
3. شرح وظایف دبیرخانه کارگروه اخلاق در پژوهش جهاددانشگاهی
   • طبق «دستورالعمل نحوه تشکیل، روش کار و شرح وظایف کارگروه کمیته­های اخلاق در پژوهش» که توسط معاونت تحقیقات و فناوری وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی ابلاغ شده است، ساختارهای کارگروه/ کمیته­های اخلاق در پژوهش در کشور عبارت از «کارگروه وزارتی اخلاق در پژوهش»، «کارگروه اخلاق در پژوهش موسسه »، «کمیته اخلاق در پژوهش­های زیست­پزشکی» و «کمیته­های تخصصی» است. «کارگروه اخلاق در پژوهش موسسه» در سطح موسسه تشکیل می­شود و مسئول تشکیل و نظارت بر «کمیته­های اخلاق در پژوهش­های زیست­پزشکی» و «کمیته­های تخصصی» تحت پوشش خود است. اعتبارنامه «کارگروه اخلاق در پژوهش جهاددانشگاهی» به عنوان «کارگروه اخلاق در پژوهش موسسه» توسط «کارگروه وزارتی اخلاق در پژوهش» صادر شده و «رییس جهاددانشگاهی» به عنوان رییس و «معاون پژوهش و فناوری جهاددانشگاهی» به عنوان دبیر کارگروه اخلاق در پژوهش جهاددانشگاهی است. شایان ذکر است که در حال حاضر پنج کمیته اخلاق در پژوهش­های زیست پزشکی (شامل کمیته­های اخلاق در پژوهش پژوهشگاه ابن سینا، پژوهشگاه رویان، پژوهشکده معتمد، جهاددانشگاهی مشهد و دانشگاه علم و فرهنگ) و یک «کمیته تخصصی اخلاق در کار با حیوانات آزمایشگاهی» تحت پوشش «کارگروه اخلاق در پژوهش جهاددانشگاهی » تشکیل شده و مشغول به فعالیت هستند. «دبیرخانه کارگروه اخلاق در پژوهش جهاددانشگاهی» متناظر با دبیرخانه تمامی کارگروه­های اخلاق در پژوهش در کشور، تحت نظارت «کارگروه وزارتی اخلاق در پژوهش» بوده و منطبق با اصول ابلاغی کارگروه وزارتی فعالیت می­نماید. شرح وظایف «دبیرخانه کارگروه اخلاق در پژوهش جهاددانشگاهی» به شرح زیر است:
     • اداره جلسات کارگروه در غیاب رییس (توسط دبیر)؛
     • برنامه‌­ریزی فعالیت­‌های مرتبط با «اخلاق در پژوهش» در جهاددانشگاهی؛
     • تنظیم دستورجلسات، صورت­جلسات، دعوت و حضور و غیاب اعضا، تعیین و دعوت از مشاوران، انجام مکاتبات، اخذ امضای مصوبات و اخذ امضای فرم «اظهارنامه تعارض منافع اعضا»؛
     • تنظیم مصوبات و ابلاغیه‌­های کارگروه اخلاق در پژوهش جهاددانشگاهی؛
     • پیگیری و نظارت بر حسن اجرای مصوبات، دستورالعمل‌­ها، راهنماها، بخشنامه‌­ها و سیاست­‌های ابلاغ شده توسط کارگروه وزارتی اخلاق در پژوهش؛
     • هماهنگی فعالیت­‌های کارگروه اخلاق در پژوهش جهاددانشگاهی با کارگروه وزارتی اخلاق در پژوهش؛  
     • پایش و نظارت بر عملکرد کمیته­‌های اخلاق در پژوهش‌­های زیست‌­پزشکی و کمیته@­های تخصصی تحت پوشش؛
     • کارشناسی طرح­نامه­‌ها یا سایر مستندات ارجاعی به کارگروه اخلاق در پژوهش جهاددانشگاهی؛
     • نظارت اخلاقی بر اجرای طرح­نامه­‌های مصوب؛
     • کارشناسی اولیه موارد تخلفات پژوهشی؛  
     • ارائه مشاوره درباره موارد مرتبط با اخلاق در پژوهش به ذی­نفعان؛
     • تنظیم گزارش عملکرد کارگروه؛
     • مدیریت اطلاعات، ثبت و سازماندهی و نگهداری اسناد