گروه تخصصی اخلاق در علم و فناوری

مقدمه

امروزه اداره جوامع انسانی بر اساس اصول و استانداردهای علمی و اخلاقی، یکی از اصول بنیادین حکمرانی خوب تلقی می­شود. مدیریت بخش‌­های مختلف سازمان­‌ها از جمله سیاستگذاری، تخصیص منابع، مدیریت سرمایه­‌های مالی و انسانی، ارائه خدمات متنوع، آموزش و پژوهش و حتی مسائل کلان­تری مانند تحقق عدالت و ایفای نقش اجتماعی سازمان­‌ها، زمانی می­‌تواند اثربخش باشد که بر مبنای رعایت استانداردهای علمی و اخلاقی صورت گیرد. در این راستا برای توسعه اصول و استانداردهای اخلاقی در جهاددانشگاهی، «گروه تخصصی اخلاق در علم و فناوری» در معاونت پژوهش و فناوری جهاددانشگاهی در اردیبهشت سال 1405 تشکیل شد تا همه ذی­نفعان در داخل و خارج جهاددانشگاهی بتوانند در انجام فعالیت­‌های خود از حمایت این گروه تخصصی، بهره‌­مند شوند. محورهای اصلی فعالیت «گروه تخصصی اخلاق در علم و فناوری» عبارت از «اخلاق در پژوهش (Research Ethics)»، «اخلاق حرفه‌­ای (Professional Ethics)» و «اخلاق زیست محیطی (Environmental Ethics)» است.

 

تعاریف

الف) اخلاق: به معنای اصول و قواعد اخلاقی است که زندگی حرفه‌­ای افراد یا گروه‌­ها را اداره می­‌کند. این اصول اخلاقی شامل استانداردهایی است که غالبا توسط افراد یا گروه­‌ها تدوین می­‌شوند و متاثر از عواملی مانند شغل، رشته و سازمان است.

ب) اخلاق در پژوهش: به معنای به­‌کارگیری اصول و استانداردهای اخلاقی در تمامی مراحل انواع پژوهش‌­ها از جمله طراحی و اجرای پژوهش و همچنین انتشار آثار منتج از پژوهش است.

ج) اخلاق حرفه­‌ای: به معنای هنجارهای اخلاقی رفتار فردی و سازمانی مورد انتظار از شاغلینِ حِِرَف است. این افراد دارای دانش و مهارت تخصصی بوده و چگونگی استفاده از این دانش و مهارت در ارائه خدمات به عنوان «اخلاق حرفه‌­ای» محسوب می‌­شود.

د) اخلاق زیست محیطی: به معنای رابطه اخلاقی انسان با محیط زیست است. اخلاق زیست محیطی معتقد است که محیط زیست نه­‌تنها بخش مهمی از جهان است بلکه بخشی کاربردی و حیاتی برای زندگی انسان محسوب می­شود و ضروری است که افراد و سازمان­ها در قالب رعایت اصول و استانداردهای اخلاقی، به این ام احترام بگذارند.

 

رسالت

1. صیانت از حقوق، کرامت، سلامتی، رفاه، ایمنی و امنیت «شرکت ­کنندگان در پژوهش، اهداکنندگان نمونه‌­های زیستی، پژوهشگران و حیوانات آزمایشگاهی در طی پژوهش» و «افراد در محیط‌­های شغلی علمی و فناورانه» 
2. نظارت بر رعایت استانداردهای حاکم بر محافظت از افراد، داده‌­ها، نمونه‌­های زیستی، محیط‌­های شغلی و محیط زیست در طی فرایندهای علمی و فناورانه
3. حفظ و دفاع از حیثیت علمی جهاددانشگاهی به واسطه دیده‌­بانی رعایت اصول اخلاق در علم و فناوری 

 

چشم انداز

گروه تخصصی اخلاق در علم و فناوری جهاددانشگاهی در راستای ایفای مسئولیت خود به گونه­‌ای عمل خواهد نمود تا جهاددانشگاهی مرجع و سرآمد در پایبندی و ترویج اصول اخلاق در علم و فناوری در کشور باشد.  

 

اهداف راهبردی

1. ارتقای فرهنگ کاربرد اصول اخلاق در علم و فناوری
2. ارتقای دانش، نگرش و مهارت اعضای هیات علمی، پژوهشگران، دانشجویان و سایر ذی­نفعان در خصوص اصول اخلاق در پژوهش 
3. تقویت مسئولیت­پذیری، صداقت، انصاف، پاسخگویی و رعایت استانداردهای حرفه­‌ای در محیط­ه‌ای شغلی علمی- فناورانه
4. ترویج مسئولیت پذیری علمی و  فناورانه در قبال محیط زیست و توسعه پایدار

 

راهبردها

1. بررسی و نظارت بر پژوهش‌­های جهاددانشگاهی از نظر رعایت اصول اخلاق در پژوهش 
2. نظارت بر رعایت اصول اخلاق حرفه‌­ای در محیط‌­های شغلی علمی- فناورانه 
3. تعریف و استقرار اصول اخلاق زیست محیطی در فعالیت­‌های علمی و فناوری و نظارت بر رعایت آن­ها
4. طراحی و اجرای دوره‌­های آموزشی و همچنین ارائه مشاوره‌­های مرتبط با اصول اخلاق در علم و فناوری
5. ترویج گفت­‌وگوی عمومی (مانند برگزاری نشست‌­ها، کنفرانس‌­ها و وبینارها) برای تبادل نظر درباره موضوعات مرتبط با اصول اخلاق در علم و فناوری
6. توسعه همکاری‌­های داخل و خارج سازمانی برای «تدوین سیاست­‌ها، راهنماها و دستورالعمل­‌های مرتبط»، «تبادل تجربیات» و «جذب منابع مورد نیاز»  

 

ساختار 

«گروه تخصصی اخلاق در علم و فناوری» طبق ساختار مصوب، دارای دو قسمت و یک دبیرخانه به شرح ذیل است: 

1. قسمت پیگیری پژوهش‌­ها و تخلفات پژوهشی
2. قسمت استانداردسازی و نظارت  
3. دبیرخانه کارگروه اخلاق در پژوهش جهاددانشگاهی