بررسی تأثیر کیفیت تحصیل و سرنوشت یک سال تحصیلی توسط مرکز اطلاعات علمی جهاددانشگاهی

به گزارش روابط عمومی مرکز اطلاعات علمی جهاددانشگاهی (SID)، بخشی از پژوهش‌های انجام‌شده در ایران، به‌ویژه مطالعاتی که تجربه آموزش مجازی را بررسی کرده‌اند، نشان می‌دهند مسأله آموزش فقط به حضور دانش‌آموز در کلاس محدود نمی‌شود و شرایطی که یادگیری در آن اتفاق می‌افتد نیز اهمیت دارد. لازم به ذکر است بخش قابل‌توجهی از این پژوهش‌ها روی دانشجویان دانشگاهی انجام شده و تنها بخشی از آنها مستقیماً به مقطع مدرسه مربوط است؛ در ادامه این تفکیک مشخص شده است.

یکی از این مسائل، دسترسی به آموزش و هزینه‌های آن است. در مطالعه‌ای درباره‌ی تجربه‌ی معلمان پایه ششم در اصفهان، ۳۰ نفر از ۳۵ معلم شرکت‌کننده، هزینه بالای اینترنت را از موانع آموزش مجازی عنوان کردند. در همین مطالعه، ۲۷ معلم به مشکل دسترسی برخی دانش‌آموزان به گوشی هوشمند و ۲۵ نفر به حضور نداشتن به‌موقع همه دانش‌آموزان در کلاس مجازی اشاره کردند. این یافته‌ها مربوط به تجربه معلمان در یک جامعه مشخص است و نمی‌توان آن را به همه مدارس کشور تعمیم داد، اما نشان می‌دهد هزینه و دسترسی به ابزار آموزشی می‌تواند بر امکان مشارکت در فرایند یادگیری اثر بگذارد.

مطالعه دیگری درباره‌ی چالش‌های آموزش و یادگیری آنلاین نیز موانع این شیوه را در چند حوزه، از جمله اقتصادی، آموزشی، اجتماعی و خانوادگی، بررسی کرده است. بنابراین مسئله آموزش مجازی صرفاً به داشتن اینترنت یا یک وسیله دیجیتال خلاصه نمی‌شود و شرایط خانوادگی و محیط آموزشی نیز در تجربه یادگیرنده نقش دارند.

در کنار دسترسی، وضعیت روانی و مشارکت یادگیرنده نیز اهمیت دارد. در پژوهشی که روی ۳۳۱ دانشجوی دانشگاه علوم پزشکی بوشهر انجام شد، بیش از نیمی از دانشجویان نگرش مثبتی به آموزش مجازی داشتند، اما بیشتر آنها اضطراب یادگیری متوسط تا بالا و فرسودگی تحصیلی در سطح متوسط داشتند. این مطالعه همچنین رابطه معناداری میان نگرش به آموزش مجازی و اضطراب یادگیری یا فرسودگی تحصیلی پیدا نکرد. این نتایج درباره‌ی دانشجویان یک دانشگاه است و نمی‌توان آن را مستقیماً به دانش‌آموزان مدارس تعمیم داد.

در مطالعه‌ای دیگر روی دانشجویان پرستاری و مامایی دانشگاه علوم پزشکی گناباد، میان پذیرش یادگیری الکترونیکی و مشارکت تحصیلی دانشجویان، شامل ابعاد رفتاری، عاطفی و شناختی، رابطه معنادار گزارش شد. این یافته نشان می‌دهد نوع مواجهه یادگیرنده با شیوه آموزش، در کنار فراهم بودن امکان دسترسی، بخشی از تجربه آموزشی را شکل می‌دهد.

اما پرسش مهم‌تر این است که آیا آموزش واقعاً به یادگیری منجر می‌شود؟ یک مطالعه روی ۳۲ دانشجوی پزشکی نشان داد استفاده از آموزش الکترونیکی مسئله‌محور، طبق گزارش این پژوهش، با افزایش یادگیری و انگیزش همراه بوده است؛ میانگین نمره یادگیری گروه مورد مطالعه از ۶٫۸۱ به ۱۷٫۵۰ و میانگین انگیزش از ۶۹٫۵۶ به ۹۲٫۳۱ افزایش یافت و تفاوت میان گروه‌ها در پس‌آزمون معنادار بود. این نتیجه، اثربخشی یک روش آموزشی مشخص در یک جامعه کوچک و مشخص را نشان می‌دهد، نه برتری کلی آموزش مجازی بر آموزش حضوری.

از سوی دیگر، پژوهش درباره‌ی تجربه معلمان پایه ششم اصفهان نشان داد بخش قابل توجهی از تدریس مجازی به شکل سخنرانی یک‌طرفه انجام شده و استفاده از روش‌های تعاملی کمتر بوده است. پژوهشگران این مطالعه، آموزش ترکیبی را به‌عنوان یکی از راهکارهای قابل بررسی مطرح کرده‌اند. در مقابل، مطالعات مربوط به آموزش بالینی نیز نشان می‌دهند که آموزش مهارت‌های عملی شرایط متفاوتی دارد و نمی‌توان الگوی آموزش یک درس نظری را برای همه رشته‌ها و مقاطع یکسان در نظر گرفت.

مسئله دیگر، کاربرد آموخته‌ها در آینده است. پژوهش‌های بررسی‌شده در این زمینه، عمدتاً به آموزش عالی و به‌طور مشخص رشته‌های علوم پزشکی مربوط‌اند و مستقیماً درباره‌ی دانش‌آموزان مدارس انجام نشده‌اند؛ بنابراین باید با احتیاط بیشتری به مقطع مدرسه تعمیم داده شوند. آنچه از این مطالعات می‌توان گرفت این است که اثربخشی یک روش آموزشی، در کنار دسترسی و آرامش روانی یادگیرنده، بخشی از تصویر کامل آموزش را می‌سازد؛ تصویری که به احتمال زیاد در مدرسه هم، ولو با شواهد مستقیم کمتر، صادق است.

در نهایت، آنچه از کنار هم گذاشتن این مطالعات به دست می‌آید، نه یک حکم درباره‌ی خوب یا بد بودن آموزش حضوری و مجازی، بلکه مجموعه‌ای از پرسش‌های اساسی درباره‌ی سال تحصیلی جدید است:

• آیا دانش‌آموز امکان دسترسی به آموزش دارد؟
• آیا هزینه‌های آموزشی برای خانواده قابل تحمل است؟
• آیا در محیط آموزشی احساس آرامش و مشارکت دارد؟
• آیا روش تدریس واقعاً به یادگیری منجر می‌شود؟
• و آیا آموخته‌های او با نیازهای آینده‌اش ارتباط دارد؟

پاسخ به این پرسش‌ها، کیفیت بازگشت به مدرسه در اول مهر را بیشتر از صرف بازگشایی کلاس‌ها مشخص می‌کند.

منابع:

• بدلی، مهدی، شفیعی فر، نازنین، و بختیاری زاده، زهرا. (1400). آموزش الکترونیکی مساله محور بر میزان یادگیری و انگیزش تحصیلی دانشجویان پزشکی در شرایط کرونا. مجله دانشکده پزشکی دانشگاه علوم پزشکی مشهد، 64(1 )، 2331-2339. SID. https://sid.ir/paper/1025545/fa
• خالقی، محمد مهدی، مومنی، خدیجه، بوستانی زاده، حسین، ابراهیمی، عابد. (1404). ارتباط نگرش به آموزش مجازی بر اضطراب یادگیری و فرسودگی تحصیلی در دانشجویان دانشگاه علوم پزشکی بوشهر در سال 1401. رفاه اجتماعی، 25(97 )، 133-107. SID. https://sid.ir/paper/1909497/fa
• پورافضلی، سید مهدی، حسینی، سیده محبوبه، رئیسی شهرکی، هادی، صانعی، عبدالرحیم، حبیبی، افسانه، قلی پور، علیرضا، فاضل، ستاره، عدیمی، میثم. (1402). بررسی نقاط قوت و ضعف آموزش مجازی بر اساس رضایتمندی کارآموزان پزشکی و سنجش کیفیت آموزش در عرصه های بالینی در دوران کووید 19 در دانشگاه علوم پزشکی شهرکرد در سال تحصیلی 1399 - 1400. مجله علمی پزشکی جندی شاپور ، 22(1 )، 23-11. SID. https://sid.ir/paper/1153920/fa
• فارسی، زهرا، علیاری، شهلا، احمدی، یزدان، آفاقی، عفت، و سجادی، سیده اعظم. (1400). بررسی رضایتمندی از کیفیت دوره تحصیلی و آموزش مجازی طی پاندمی کووید-19 در دانشجویان پرستاری دانشگاه علوم پزشکی آجا در نیمسال دوم 99-1398. مجله طب نظامی، 23(2 )، 174-185. SID. https://sid.ir/paper/966970/fa
• عجم، علی اکبر، بادنوا، صدیقه، صابری، رضا، و ذبیحی حصاری، نرجس خاتون. (1395). پپیش بینی پذیرش یادگیری الکترونیکی از طریق مولفه های اشتیاق تحصیلی دانشجویان پرستاری و مامایی دانشگاه علوم پزشکی گناباد در سال 1394. مرکز مطالعات و توسعه آموزش علوم پزشکی یزد، 11(4 )، 330-339. SID. https://sid.ir/paper/208277/fa
• احمدی، ناهید. (1400). بررسی چالش های آموزش و یادگیری آنلاین شیمی در شرایط همه گیری کرونا در سال تحصیلی 1399-1400. پژوهش در آموزش شیمی، 3(4 )، 109-137. SID. https://sid.ir/paper/992844/fa
• مبشر، عاطفه، نیک پی، ایرج، و فرهادی، علی. (1400). بررسی رضایتمندی اساتید دانشگاه علوم پزشکی لرستان از آموزش مجازی در پایان سال تحصیلی 1400-1399. یافته، 23(1 (89 پیاپی) )، 335-343. SID. https://sid.ir/paper/1018570/fa
• رحیمی، فاطمه، صفر پور دهکردی، سپیده. (1402). بررسی نگرش دستیاران پزشکی به اثربخشی آموزش بالینی مجازی بر عملکرد تحصیلی براساس الگوی کرک پاتریک در سال تحصیلی 1400-1399. توسعه آموزش جندی شاپور ، 14(2 )، 207-220. SID. https://sid.ir/paper/1154073/fa
• درستکارسیانی، محمدرضا، نصرتی هشی، کمال، و احمدی هدایت، حمید. (1401). بررسی تجارب زیسته آموزش مجازی معلمان ریاضی پایه ششم ابتدایی اصفهان در سال تحصیلی 1399-1400. مطالعات سیاست گذاری تربیت معلم (پژوهش در تربیت معلم)، 5(1 )، 67-85. SID. https://sid.ir/paper/966593/fa