عبور از نمونهسازی به مقیاس و استاندارد در حوزه صنعت و انرژی؛
روایت یک سال پژوهش و فناوری جهاددانشگاهی/ از حکمرانی مأموریتمحور تا فناوریهای اثرگذار
جهاددانشگاهی؛ اقتدار علمی در افق مقاومت
به گزارش روابطعمومی جهاددانشگاهی، همزمان با فرارسیدن ۱۶ مردادماه، چهلوششمین سالگرد تشکیل جهاددانشگاهی، مروری بر مهمترین اقدامات معاونت پژوهش و فناوری و شبکه واحدها، پژوهشگاهها و پژوهشکدههای جهاددانشگاهی نشان میدهد، سال گذشته برای حوزه پژوهش و فناوری جهاددانشگاهی فقط سال افزودهشدن چند محصول و خبر تازه نبود؛ سال بازآرایی زنجیرهای بود که باید «مسئله ملی» را به «مأموریت پژوهشی»، مأموریت را به «طرح» و طرح را به «اثر» تبدیل کند.
در ادامه قسمت اول این گزارش را بخوانید:
یک سال؛ دو حرکت همزمان
در کنار دستاوردهای فناورانه در نفت، انرژی، مواد پیشرفته، سلامت و امنیت غذایی، خودِ زیرساخت حکمرانی پژوهش نیز تقویت شد: جهتگیری مأموریتمحور در دستور کار قرار گرفت، سامانه «پژوهشنگار» رونمایی شد، شورای بررسی نهایی طرحها پس از ده سال وقفه احیا شد، آییننامه رتبهبندی پژوهشگران و فناوران ابلاغ شد و برای انتخاب مدیران دفاتر تخصصی، مشارکت بدنه علمی بهصورت سازمانیافته به کار گرفته شد.
این حرکت دوگانه ـ نوسازی نظام راهبری و تولید خروجیهای راهبردی ــ مهمترین روایت یکسال گذشته است. در یک سوی این روایت، شبکهای متشکل از ۱۴۷ گروه پژوهشی و ۱۴۵ مرکز خدمات تخصصی به سمت مأموریتهای مبتنی بر ۵۰ اَبَرچالش کشور هدایت شد؛ در سوی دیگر، قرارداد تولید انبوه ۵۳۰ تن ماده راهبردی حفاری، تحویل بیش از ۶ تن آلیاژ صنعتی بومی، ساخت اینورتر خورشیدی ۲۵۰ کیلووات و راهاندازی آزمایشگاه مرجع آن، نمونههایی روشن از نزدیکشدن دانش به مقیاس و اثر هستند.
از حکمرانی مأموریتمحور تا فناوریهای راهبردی؛ روایت یکسال پژوهش و فناوری جهاددانشگاهی
همزمان با فرارسیدن چهلوششمین سالگرد تشکیل جهاددانشگاهی، مرور فعالیتهای یکسال گذشته حوزه پژوهش و فناوری این نهاد، تصویری فراتر از یک فهرست بلند از رویدادها و محصولات ارائه میکند؛ تصویری از تلاش برای ساختن یک زنجیره منسجم، از تشخیص مسئله و تصمیمگیری علمی تا توسعه فناوری، قرارداد صنعتی، اثرگذاری سیاستی و خدمت در شرایط بحران.
در این دوره، معاونت پژوهش و فناوری در نقش راهبر شبکه گسترده واحدها، سازمانها، پژوهشگاهها، پژوهشکدهها، گروههای پژوهشی و مراکز خدمات تخصصی، دو مأموریت را همزمان دنبال کرد: نخست، بازآرایی سازوکارهای حکمرانی پژوهش و نزدیککردن برنامهها به مسائل اصلی کشور؛ و دوم، پشتیبانی از تبدیل ظرفیت علمی جهاددانشگاهی به محصولات، زیرساختها و راهحلهای قابل استفاده در صنعت و جامعه.
بازآرایی حکمرانی پژوهش؛ از فعالیت پراکنده تا مأموریت مشترک
پنجاهوسومین گردهمایی سراسری معاونان پژوهش و فناوری جهاددانشگاهی در آبانماه و به میزبانی سازمان جهاددانشگاهی خوزستان، نقطه آشکار این تغییر جهت بود. در این گردهمایی، بر تعریف مأموریتهای پژوهشی بر پایه ۵۰ اَبَرچالش احصاشده کشور ـ از آب، آلودگی هوا و محیطزیست تا جمعیت، سالمندی و انسجام اجتماعی، شفافیت و سلامت اداری، امنیت غذایی و حملونقل ریلی ـ و متناسب با توان واقعی واحدهای سازمانی تأکید شد. ظرفیت ۱۴۷ گروه پژوهشی و ۱۴۵ مرکز خدمات تخصصی، در این رویکرد نه مجموعهای از جزایر جدا، بلکه شبکهای برای اجرای طرحهای کلان و میانرشتهای است؛ شبکهای که حتی طرحهای فنی، پزشکی و کشاورزی آن نیز باید پیوست اجتماعی و علوم انسانی داشته باشند.
رونمایی از سامانه «پژوهشنگار» در همین گردهمایی، گام مکمل این جهتگیری بود. سامانهای که به سفارش معاونت و با توان جهاددانشگاهی فارس طراحی شد تا اطلاعات و فرآیندهای پژوهشی را در دسترس اعضای هیئت علمی قرار دهد. ارزش واقعی این سامانه زمانی آشکار میشود که مأموریت، تصویب، اجرا، ارزیابی و مستندسازی طرحها در یک مسیر دادهمحور به یکدیگر متصل شوند.
در ادامه همین بازآرایی، شورای بررسی نهایی طرحهای جهاددانشگاهی در ۸ اردیبهشت ۱۴۰۵، پس از وقفهای دهساله، با ترکیب جدید احیا شد. اهمیت این اقدام تنها در بازگشت یک شورا نبود؛ بازگرداندن مرجع نهایی داوری علمی و ایجاد پشتوانه تصمیمگیری برای طرحهای مهم بود. رسیدن شورا به ششمین جلسه تا ۳۰ تیرماه نشان داد که احیا از سطح یک رویداد نمادین عبور کرده و به یک سازوکار فعال تبدیل شده است.
سرمایه انسانی نیز در این دوره بخشی از اصلاح نظام پژوهش بود. آییننامه رتبهبندی «پژوهشگر/ فناور» برای ساماندهی، ارزیابی و ارتقای جایگاه علمی نیروهای غیرهیئتعلمی ابلاغ شد تا مسیر جذب و پرورش نسل تازه پژوهشگران و فناوران را تقویت کند.
در تیرماه ۱۴۰۵، مدیران گروه¬های پژوهشی سراسر جهاددانشگاهی در فرآیند مشارکتخواهی برای انتخاب مدیران چهار دفتر تخصصی علوم انسانی، اجتماعی و هنر؛ علوم پایه، فنی و مهندسی؛ علوم پزشکی؛ و کشاورزی و منابع طبیعی حضور یافتند. این تجربه، تلاشی برای نزدیککردن مدیریت پژوهش به بدنه تخصصی و فراهمکردن زمینه طرحهای میانرشتهای و اثرگذارتر بود. همزمان، مسیر بازنگری آییننامه تشکیل گروههای پژوهشی با مشارکت وزارت علوم آغاز شده است؛ مسیری مهم که تکمیل آن میتواند حلقه بعدی اصلاح حکمرانی پژوهش باشد.
علم بر میز تصمیم؛ از نمایش دستاورد تا اثرگذاری سیاستی
یکی از رخدادهای شاخص سال، برگزاری نمایشگاه گزیده دستاوردهای علمی و فناورانه جهاددانشگاهی در سازمان برنامه و بودجه کشور بود. ارزش این برنامه صرفاً در نمایش محصولات خلاصه نمیشد؛ برای چند روز، سبدی از توانمندیهای علمی و فناورانه جهاددانشگاهی مستقیماً وارد گفتوگو با نهاد برنامهریز و تخصیصدهنده منابع شد. اعلام سازمان برنامه و بودجه مبنی بر جمعبندی و پیگیری نتایج نمایشگاه در برنامهریزیهای آینده، نشان داد که معرفی دستاوردها میتواند به گفتوگوی بودجهای و سیاستی تبدیل شود.
در علوم انسانی و اجتماعی نیز چند خروجی از مرز تولید دانش عبور کرد. نخستین مدل بومی سنجش شفافیت، با همکاری علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات اجتماعی جهاددانشگاهی، برای پایش سلامت اداری و تقویت پاسخگویی دستگاههای اجرایی رونمایی شد.
و آزمایشگاه ملی سحاب یک نهاد میان¬رشته¬ای و فناورانه وابسته به جهاددانشگاهی است که با هدف شناسایی، ساماندهی و حل نظام¬مند مسائل اولویت¬دار کشور، بر پایه داده¬های ملی، هوش مصنوعی و روش¬های نوین سیاست¬پژوهی طراحی شده است. این آزمایشگاه با تأکید بر سه اصل کلیدی «همه¬جانبه¬نگری»، «زمینه¬مندی» و «آینده¬نگری»، بستری برای آزمون، شبیه¬سازی، ارزیابی و بازطراحی سیاست¬های عمومی کشور فراهم می¬سازد و نقش حلقه واسط میان پژوهش¬های دانشگاهی و نظام تصمیم-گیری را ایفا می¬کند. در شرایطی که مطالعات سیاستی پراکنده و فاقد انسجام نهادی هستند، و تصمیم¬گیری¬های کلان کشور از داده¬های معتبر و روششناسی علمی فاصله دارند، آزمایشگاه سحاب به عنوان حلقه مفقوده میان تولید دانش، آزمون سیاست و اجرا، نقش حیاتی در تکمیل چرخه سیاستپژوهی ایفا میکند. این آزمایشگاه با هدف ارتقاء کارآمدی تصمیمسازیهای عمومی و کاهش شکاف میان ذینفعان سیاستگذاری، میتواند به عنوان یک نهاد مرجع در حکمرانی دادهمحور کشور عمل کند.
همچنین سند ملی توانمندسازی و ساماندهی سکونتگاههای غیررسمی وارد مرحله اجرا شد و تدوین بستههای سیاستی آن، در قالب قرارداد وزارت راه و شهرسازی، به پژوهشکده فرهنگ، هنر و معماری جهاددانشگاهی واگذار شد.
این چند نمونه، نشان میدهد که اثر پژوهش فقط محصول سختافزاری نیست؛ گاهی یک مدل سنجش یا بسته سیاستی، مستقیماً کیفیت حکمرانی را هدف میگیرد.
صنعت و انرژی؛ عبور از نمونهسازی به مقیاس و استاندارد
در صنعت نفت و گاز و اکتشاف برنامهریزی برای طراحی و ساخت چند دکل حفاری ۲۰۰۰ اسببخار به ارزش ۳۷ میلیون یورو، توان داخلی را در اکتشاف و استخراج میادین نفتی به سطحی تازه ارتقا خواهد داد. متههای حفاری دندهای نیز به عنوان یکی از اقلام استراتژیک صنعت نفت، از مراحل تدوین دانش فنی، تولید نمونه، راهاندازی خط تولید انبوه تا تولید انبوه با موفقیت طی شده و در سال گذشته قرارداد ۴ سایز جدید با تعداد ۴۷ عدد مته حفاری منعقد شده است. همچنین قرارداد تولید انبوه ۵۳۰ تن ماده کنترلکننده هرزروی سیال حفاری (LCM) با شرکت ملی مناطق نفتخیز جنوب منعقد شده که میتواند حدود نیمی از نیاز سالانه این شرکت به این ماده راهبردی را پوشش دهد و نمادی از پیوند پژوهش با تقاضای واقعی صنعت نفت به شمار می¬رود. در حوزه مطالعات ژئوشیمی مخازن نفتی نیز پروژههای ملی با رویکرد پژوهشهای کاربردی و تقاضامحور در حال اجراست.
در صنعت انرژی و نیروگاهی در حوزه انرژیهای تجدیدپذیر، رونمایی از اینورتر خورشیدی ۲۵۰ کیلووات و انعقاد قراردادی ۲۰۰ میلیون دلاری برای تأمین ۵۲۵ مگاوات تجهیزات، گامی بلند در جهت توسعه نیروگاههای خورشیدی و کاهش وابستگی به سوختهای فسیلی محسوب میشود.
همچنین در این بخش، توسعه نیروگاههای خورشیدی هیبریدی پشتبامی با ظرفیت ۵ تا ۲۵ کیلووات بهعنوان راهکاری عملی برای کاهش ناترازی برق کشور ارائه شده است. این نیروگاهها با تولید سالانه ۸ تا ۴۵ مگاواتساعت برق پاک به ازای هر واحد و ذخیرهسازی ۱۰ تا ۶۰ کیلوواتساعت در باتریهای تعبیهشده، ضمن تأمین برق اضطراری ساختمانها، نقش مؤثری در مدیریت مصرف در ساعات اوج بار، کاهش تلفات شبکه و افزایش امنیت انرژی ایفا میکنند.
در صنعت مخابرات و فناوریهای نوین با بهرهگیری از توان متخصصان داخلی، دستاوردهای ارزشمندی در حوزه راهبردی مخابرات به دست آمده است. در این بخش، علاوه بر تأمین نیاز کشور به فرستندههای رادیویی، برای نخستین بار مراحل طراحی و تست آنتنهای BTS نسل پنجم (G5) با موفقیت انجام شده و به مرحله تولید انبوه رسیده است و آمادگی تأمین نیاز کشور با توجه به قرارداد اپراتور همراه اول (۱۰۰۰ دستگاه آنتن)، برای سایر اپراتورها نیز وجود دارد.
در صنعت حملونقل در بخش ریلی، بومیسازی کامل سیستم رانش، سیستم مدیریت و کنترل قطار (TCMS) و ترانسرکتیفایرهای صنعتی مورد نیاز، با قراردادهایی به ارزش حدود 27 میلیون دلار، ایران را به جمع کشورهای دارنده این فناوری پیشرفته وارد کرده و وابستگی به خارج را به شکل محسوسی کاهش میدهد. همچنین تولید و بازسازی موتورهای ترکشن D78، نقش مؤثری در تأمین نیاز ناوگان ریلی کشور و توسعه توانمندیهای بومی در این صنعت ایفا کرده و از نظر اقتصادی و کیفی وضعیت رقابتی در سطح استانداردهای جهانی ایجاد کرده است.
همچنین در بخش خودرو، طراحی و ساخت دستگاه تنظیم زوایای چرخ و نور چراغ و دمونتاژ دستگاه لسترون (رول تست) جهت تولید محصول K125 (ریرا) در شرکت ایرانخودرو، بخشی از اقدامات جهاددانشگاهی در طراحی، مهندسی و بروزرسانی خط تولید و مونتاژ شرکتهای خودروسازی داخلی محسوب میشود.
طراحی و ساخت سامانه هوشمند ارتباطات خودرویی (Connected Car) به درخواست شرکت ایرانخودرو، ضمن کاهش تصادفات و مدیریت ترافیک شهری و جادهای، امکان هشدارهای لحظهای، بهینهسازی مسیر و کاهش مصرف سوخت، پایش سلامت خودرو و ارتباط با زیرساختهای شهری را فراهم میآورد و گامی مؤثر در تحقق شهرهای هوشمند محسوب میشود.
احداث کارخانه تولید کاتالیست خودرو در شهرک صنعتی اشتهارد، زمینهساز انتقال دانش فنی و دستیابی به تولید صنعتی این قطعه راهبردی در صنعت خودرو خواهد بود.
دستیابی به دانش فنی تولید صنعتی مقاطع فورجشده آلیاژ راهبردی C65500 و تحویل بیش از ۶ تن محصول نهایی به صنایع، نمونهای دیگر از بلوغ فناوری در بخش مواد آلیاژی پیشرفته است که از مرحله آزمایشگاهی عبور کرده و به تحویل محصول رسیده است. بومیسازی دانش فنی تولید تعداد زیادی از مواد شیمیایی مصرفی در صنایع حساس و زیرساختی کشور و آغاز صادرات سوربیتول ۷۰ درصد تولیدی شرکت دارویی شهید مدرس به افغانستان نیز نشاندهنده توسعه همزمان عمق فناوری و بازار در بخش مواد شیمیایی و دارویی است.
در حوزه فرآوری مواد معدنی با اجرای پروژه بومیسازی فناوری استخراج و تولید همزمان لیتیوم، منیزیم و کربنات منیزیم از شورابهها در مقیاس پایلوت، دستاورد راهبردی با افزایش راندمان بازیابی و کاهش پسماند کسب شده که ضمن تأمین مواد اولیه صنایع باتریسازی، خودروهای برقی، الکترونیک، داروسازی و صنایع نسوز، گامی مؤثر در کاهش وابستگی به واردات و بهرهبرداری از منابع شورابههای داخلی محسوب میشود.
در بخش آب و محیط زیست، در ادامه مطالعات اکتشافی آبهای ژرف استان اصفهان، طرح اکتشافی آبخوان استان سیستان و بلوچستان با موفقیت به نتایج ارزشمندی دست یافته است که میتواند نقشی کلیدی در تأمین بخشی از کمبود آب کشور ایفا کند. بر اساس این مطالعات، حجم قابل توجهی از آب ژرف با قابلیت استفاده در بخش شرب (پس از تصفیه) شناسایی شده است که با رعایت الزامات زیستمحیطی و مخاطرات فرونشست و زلزله، زمینهساز بهرهبرداری پایدار از این منبع ارزشمند خواهد بود.
اجرای طرح تجزیه بیولوژیک آلاینده سخت تجزیه پذیر میکروپلاستیک در محیطهای آبی، از طریق توسعه فناوریهای نوین دوستدار محیط زیست مبتنی بر آنزیمهای تولید شده از سوشهای میکروبی سیستم بیولوژیک، میتواند نقش موثری در جهت افزایش کارایی سیستمهای تصفیه در حذف میکروپلاستیکها که تهدید جدی برای محیطهای دریایی و آب شیرین در دنیا محسوب میشوند، ایفا نماید.
رفع آلودگیهای نفتی از آب و خاک و تصفیه پسابهای نفتی و صنعتی بخش مهمی از فعالیتهای جهاددانشگاهی در حوزه محیط زیست محسوب میشود که براین اساس در سال گذشته نیز پروژههای متعددی با همکاری صنعت نفت در این حوزه با محوریت تولید ترکیبات زیستی جهت پاکسازی بیولوژیکی انجام شده است.
با توجه به توانمندیهای جهاددانشگاهی در حوزههای مختلف علوم پایه و فنی مهندسی از جمله طراحی و ساخت تجهیزات استراتژیک مورد نیاز صنایع نفت، گاز، پالایش و پتروشیمی و همچنین تولید مواد شیمیایی مورد استفاده در صنایع فوقالذکر و استفاده از ظرفیتهای منحصر به فرد این نهاد در تامین نیازها و اجرای پروژههای مورد نیاز ایشان، دفتر تخصصی علوم پایه و فنی مهندسی در راستای همکاری در بازسازی، نوسازی و احیاء پالایشگاهها و مجتمع های پتروشیمی مستقر در پارس جنوبی و عسلویه در جنگ رمضان و آسیب های وارد شده به ایشان در جریان جنگ مذکور، نسبت به برگزاری نشستی با حضور واحدهای سازمانی جهاددانشگاهی اقدام و ضمن ارسال توانمندیهای جهاددانشگاهی، مقرر شد جلسات مشترک بین جهاددانشگاهی و صنایع آسیب دیده بمنظور استفاده از ظرفیت های گسترده و توانمندیهای تخصصی این نهاد جهت تحقق موضوع برگزار شود.
ادامه دارد
نظر شما :