تحول علوم انسانی در اندیشه رهبر شهید انقلاب؛ تأکید بر استخراج مبانی از قرآن کریم
به گزارش روابط عمومی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات اجتماعی جهاددانشگاهی، دکتر مژگان محمدی عضو هیئت علمی این پژوهشگاه، با تبیین برخی ابعاد اندیشههای رهبر شهید انقلاب اسلامی اظهار کرد: از آنجا که سخن از اندیشه است، لازم میدانم ابتدا مقدمهای درباره تفکر و اندیشیدن بیان کنم. تفکر و اندیشیدن بهعنوان نماد عقلانیت فرد تلقی میشود و از ادراک، تخیل و عاطفه متمایز است. عقلانیت در تاریخ علم مفهومی گسترده دارد و سه معنای رایج برای آن مطرح شده است؛ نخست، توانایی استدلال منطقی؛ دوم، انسجام میان تصمیمها و اعمال فرد با اهداف و منافع او؛ و سوم، معنایی فراتر از استانداردهای منطقی و منافع شخصی. در این معنا، آنچه مطابق با استانداردهای اخلاقی، اهداف اجتماعی و بقای زیستی باشد، عقلانی تلقی میشود؛ برای مثال، به خطر انداختن جان خود برای نجات دیگران. به همین دلیل، مفاهیمی چون ایثار و شهادت در بافت دینی، مفاهیمی کاملاً عقلانی هستند.
وی ادامه داد: تفکر دو ویژگی تعیینکننده دارد؛ نخست آنکه پنهان است و بهطور مستقیم قابل مشاهده نیست و باید از اعمال و گزارشهای افراد استنتاج شود. دوم آنکه نمادین است و شامل بازنماییهای ذهنی میشود.
عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات اجتماعی جهاددانشگاهی تصریح کرد: تفکر به دو نوع نظری و عملی تقسیم میشود. در تفکر نظری با شناخت و فهم جهان سروکار داریم، اما در تفکر عملی، موضوع عمل و دگرگونسازی جهان مطرح است. کمال قوه عقلانی در هر دو حوزه، دستیابی به حکمت است. حکمت نظری، اتحاد عقل و شناخت علمی است و حکمت عملی عبارت است از عمل مستمر بر پایه تفکر صحیح در حوزه امور نیک و بد انسانی.
وی خاطرنشان کرد: دستیابی به چنین مرتبهای از حکمت، جز با تلاش مجاهدانه، ریاضت در کسب علم و فضایل ذهنی و اخلاقی، بیاعتنایی به امور دنیوی، قناعت و زندگی ساده و به دور از زرقوبرقهای دستوپاگیر ممکن نیست. این امور در شخصیت و زندگی رهبر فقید انقلاب بهروشنی قابل مشاهده است.
محمدی اظهار کرد: با این مقدمه کوتاه میخواستم بگویم که تبیین اندیشههای یک فرد، موضوعی گسترده و پیچیده است. از آنجا که اندیشه ماهیتی پنهان دارد، در اینجا سخنی از کنه و ژرفای اندیشههای رهبر شهید انقلاب گفته نمیشود و تنها به چند توصیه و رهنمود ایشان اشاره میکنم که بیانگر عمق تفکر ایشان در حوزه نظری و عملی است و در سخنرانیهای عمومی مطرح شدهاند.
وی افزود: فهم دقیقتر اندیشههای رهبر شهید انقلاب اسلامی مستلزم شناخت بهتر ویژگیهای شخصیتی، مطالعه آثار مکتوب، سخنرانیها و بهویژه مباحثی است که در محافل خصوصیتر و غیررسمی مطرح کردهاند.
دکتر محمدی با اشاره به یکی از مهمترین تأکیدات رهبر شهید انقلاب گفت: ایشان در طول سالهای رهبری، هم در عرصه فکری و هم در حوزه عمل، به نکات مهم و تحولآفرینی اشاره کردهاند، اما متأسفانه در بسیاری موارد، به جای توجه به عمق مطالب ایشان و فراهم کردن زمینههای اجرایی شدن آنها، این رهنمودها در هیاهوی تبلیغاتی، بهرهبرداریهای شعاری و منافع حزبی، گروهی و سازمانی کماثر شده است.
وی ادامه داد: متناسب با حوزه تخصصی خود، به یکی از مهمترین توصیهها و بلکه احکام ایشان درباره تحول در علوم انسانی اشاره میکنم؛ موضوعی که به اعتقاد من هیچگاه بهطور جدی، عمیق و همراه با خلوص نیت و معرفت کافی دنبال نشد و در طول سالها، جز فعالیتهای شعاری و پرهزینه از نظر مادی، اخلاقی و انسانی، دستاورد قابل توجهی به همراه نداشت.
محمدی با بیان دیدگاه رهبر شهید انقلاب درباره علوم انسانی اظهار کرد: از نگاه ایشان، علوم انسانی روح همه علوم است و سایر علوم در حکم کالبد هستند. علوم انسانی جهتدهنده حرکت جوامع است و اگر بر پایههای نادرست و جهانبینی غلط استوار شود، تمامی تحرکات جامعه به سمت انحراف سوق پیدا خواهد کرد.
وی افزود: به همین دلیل، رهبر انقلاب معتقد بودند که دانش غربی، با وجود همه عظمت و پیشرفتهایش، در موارد بسیاری در خدمت استعمار و ظلم قرار گرفته و همچنان نیز در همین مسیر حرکت میکند.
عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات اجتماعی جهاددانشگاهی تصریح کرد: از نظر رهبر شهید انقلاب، راهحل این مسئله کنار گذاشتن کامل علوم انسانی غربی نیست. ایشان هرگز معتقد نبودند که باید این علوم را بهطور کامل کنار نهاد و از نو علوم انسانی را بازسازی کرد.
وی ادامه داد: برعکس، ایشان بر بهرهگیری از دانش و دستاوردهای علمی جهان تأکید داشتند و در این زمینه به آموزه پیامبر اکرم(ص) مبنی بر «اطلبوا العلم ولو بالصین» استناد میکردند. اما این بهرهگیری یک شرط اساسی دارد و آن اینکه یادگیری علوم غربی نباید موجب سرسپردگی فکری، تضعیف قدرت تفکر مستقل و در نتیجه وابستگی کامل به این دانشها شود.
دکتر محمدی گفت: تاریخ تمدن ایرانی ـ اسلامی نمونه روشنی از این رویکرد است. ایرانیان در دوره اسلامی نهضت عظیمی در ترجمه آثار ارزشمند علمی و فلسفی دیگر تمدنها به راه انداختند، اما این امر نهتنها مانع ظهور دانشمندان، هنرمندان و شاعران بزرگ ایرانی نشد، بلکه زمینه شکوفایی بیشتر علم و فرهنگ را فراهم کرد و دستاوردهای تمدنی ایران اسلامی را گسترش داد.
وی ادامه داد: رهبر شهید انقلاب اسلامی در بحث تحول علوم انسانی به این نکته مهم توجه داشتند که علوم انسانی در غرب بر پایه جهانبینی و انسانشناسی خاص خود شکل گرفته است. از این منظر، تحول در علوم انسانی مستلزم آن است که از یک سو جهانبینی و انسانشناسی غربی بهدرستی شناخته و فهم شود و از سوی دیگر، شناختی عمیق و دقیق از جهانبینی و انسانشناسی اسلامی، بهویژه آموزههای قرآنی، به دست آید.
عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات اجتماعی جهاددانشگاهی اظهار کرد: به اعتقاد من، در سالهای گذشته هم به علوم انسانی و هم به اهداف متعالی رهبر شهید انقلاب در زمینه تحول این علوم، ظلم فراوانی شد. ما بیش از آنکه به مبانی، الزامات و مقتضیات تحول در علوم انسانی بیندیشیم، درگیر فعالیتهای روبنایی، پرهزینه و در مواردی خسارتبار از نظر مادی، انسانی و اخلاقی شدیم.
وی تصریح کرد: از نگاه رهبر شهید انقلاب، پژوهشهای قرآنی در حوزه انسانشناسی، جهانشناسی و مسائل مبتلابه انسان معاصر باید در رأس برنامههای تحول علوم انسانی قرار میگرفت.
محمدی با اشاره به بخشی از سخنان رهبر شهید انقلاب اسلامی گفت: ایشان تأکید داشتند که باید در زمینههای گوناگون به نکات و دقایق قرآن توجه کرد و مبانی علوم انسانی را در قرآن کریم جستوجو و استخراج کرد. بر این اساس، متفکران و پژوهشگران علوم انسانی میتوانند بر پایه مبانی قرآنی، نظریهها و ساختارهای علمی مستحکمی بنا کنند و در عین حال از دستاوردهای دیگران و پیشرفتهای غرب در علوم انسانی نیز بهره ببرند.
عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات اجتماعی جهاددانشگاهی خاطرنشان کرد: یکی از خطاهای ما در سالهای گذشته این بود که در آرزوی ساختن بنای عظیم علوم انسانی اسلامی، گاه درصدد تخریب داشتههای موجود برآمدیم؛ در حالی که تا زمان دستیابی به آن افق مطلوب، باید ظرفیتها و دستاوردهای موجود را حفظ و تقویت کرد. به بیان دیگر، برای ساختن آن قصر باشکوه، نباید کلبه کوچک خود را ویران کرد.
محمدی در ادامه با اشاره به برخی حوزههای علمی کشور اظهار کرد: جدا از موضوع تحول در علوم انسانی و الگوی اسلامی ـ ایرانی پیشرفت که به دلیل وابستگی به مباحث علوم انسانی، پیشرفتهای آن با کندی قابل تأملی همراه بوده است، در حوزههایی مانند پیشرفت صنایع نظامی، فناوری هستهای، سلولهای بنیادی و فناوری نانو دستاوردهای قابل توجهی حاصل شده است.
وی افزود: فراست، دقت نظر و آیندهنگری رهبر شهید انقلاب اسلامی در مسائل نظری و عملی سبب شده بود که نسبت به اهمیت علوم و فناوریهای راهبردی نگاه دقیق و پیشبینانهای داشته باشند و در زمان مناسب بر ضرورت توجه به آنها تأکید و از آنها حمایت کنند. خوشبختانه این حوزهها با حمایتهای رهبری و همچنین استقبال، همت و پشتکار دانشمندان و پژوهشگران مواجه شد و اکنون کشور به پیشرفتهای قابل توجهی در این عرصهها دست یافته است؛ حوزههایی که امروز بیش از گذشته اهمیت راهبردی آنها برای کشور آشکار شده است.
نظر شما :